خلوص و صفا و اطمينان و آرامش آرايش فضاهاى وسيع كه در مسجد شيخ لطف اللّه تجلى يافته در مسجد شاه هم غلبه داشت . ساخت آن‌كه اثر استاد على اكبر اصفهانى با مديريت و هدايت استاد محبعلى كيكه لاله بود حدود بيست سال طول كشيد . كار مسجد با سردر آن شروع شد ( در سال 1021 / 13 - 1612 ) و طبق كتيبه‌اى به امضاى على رضا عباسى در سال 1025 / 1616 به اتمام رسيد . در سال 1026 / 18 - 1617 بود كه كار خود مسجد آغاز شد و در تاريخ 1040 / 1630 در ايوان غربى ساخت عمده مسجد خاتمه يافت گو اينكه ازاره‌هاى مرمرى آن تا پيش از حدود سال 1048 / 1638 سوار نشد ( در كتيبه‌اى به امضاى محمد رضا امامى به اين امر اشاره شده است ) . اين دوره براى شاهى كه مىخواست در عرض يك يا دو سال اتمام كارى را مشاهده كند ، دوره‌اى طولانى بود . مىگويند معمار گفته بود بيقرارى شاه براى اتمام كار به سلامت و استحكام آن لطمه خواهد زد چون براى نشست پىهاى ساختمان زمان لازم است و پس از اندازه‌گيرى پنج سال لازم بود و پس از آن پىهاى ساختمان واقعا فرونشسته بود . البته فرض اينكه در حين كار وقفه در ايجاد آن پيش‌آمده باشد نيز ساده‌لوحانه است و علاوه بر آن بيست سال براى طرح اجرائى عمارتى كه در رأس پلانهاى سلطنتى اصفهان قرار داشت به‌قدركافى طولانى مىنمود . از اينها گذشته ، مسجد در جاهايى ساخته مىشد كه به‌ويژه از نظر پىها نيازمند ترميم‌هاى پىدرپى در خلال سالهاى متمادى بود ( گواينكه بايد اشاره كرد كه مواد و مصالح در منطقه‌اى چون منطقه صخره‌اى و شنى اصفهان مشكل اساسى نبود و پركردن پىها با آن نيازى به آزمون و امتحان نداشت ) . به دليل اختصاص مدت طولانى براى يك‌چنين برنامه‌ريزى ظاهرا در اندازه بىسابقه مسجد و تحميل غيرعادى بخشهاى فرعى بدان بود ، گواينكه همه اينها منشأ در ايام سلطنت شاه عباس نداشت . اين مسجد اساسا يك مسجد چهار ايوانى بود و لذا با سنن كهن معمارى اسلامى ايران تطابق داشت . امّا در هر نوبت كه نگاه كنى تنوعهايى در طرح آشناى آن به چشم مىخورد . ايوانهاى غربى و شرقى به گنبدخانه متصل مىشود ، يعنى نظم و آرايشى كه عادتا فقط در مورد جهت قبله به كار مىرفت . مجموعه حرم شامل هشت نمازخانه طولانى زمستانى در جوانب گنبد اصلى است . مناره‌ها نه‌تنها بر بالاى سردر بلكه بر بالاى ايوان قبله نيز قرار گرفته‌اند . يك حياط طاقگانى نيز براى دستشويىها در نظر گرفته‌شده كه به جنوب شرق دهليز از طريق يك پنج‌درى گنبدى بازمىشود . معهذا ، شايد يك سنت غيرمنتظره در اينجا ايجاد يك جفت مدرسه سنتى باشد كه مشرف بر مجموعه حرم هستند . هريك از نظر شكل و شمايل حاوى حياط دراز و باريكى است كه حوضى و درختانى دارند و رديف طاقگان آنها در جوانب متصل به مجموعه حرم ، عمق بيشترى دارد . ايوانهاى كوچك هم در وسط هر جانب كوتاه بر استحكام محورى خود